แนวทางการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมชีวิตเพื่อป้องกันโรคเบาหวานประเภท 2
ในกลุ่มผู้มีภาวะก่อนเบาหวานวัยผู้ใหญ่: กรณีศึกษาเขตดุสิต
Lifestyle Modification Model for Preventing Type 2 Diabetes among Adults with Prediabetes: Dusit Model
มหาวิทยาลัยนวมินทราธิราช | ทุน ววน. ประจำปีงบประมาณ 2567
1
ความเป็นมาและความสำคัญ
- ผู้มีภาวะก่อนเบาหวาน (FBS 100–125 mg/dL) มีความเสี่ยงสูงที่จะพัฒนาเป็นโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ร้อยละ 37 ภายใน 4 ปี
- ความชุกของภาวะก่อนเบาหวานในประเทศไทยเพิ่มจากร้อยละ 10.7 เป็น 15.6
- บริบทเมืองทำให้มีโอกาสเลือกอาหารหวาน แป้งสูง และอาหารสำเร็จรูปมากขึ้น รวมทั้งมีเวลาจำกัดในการดูแลตนเอง
- การปรับพฤติกรรมด้านอาหาร การออกกำลังกาย และการติดตามตนเอง ช่วยลดความเสี่ยงการเกิดโรคเบาหวานได้ถึงร้อยละ 58
- ใช้แนวคิด “ปัจจัยที่ทำให้เกิดพฤติกรรม” ได้แก่ ความสามารถ โอกาส และแรงจูงใจ (COM-B) ในการพัฒนาแนวทาง
2
วัตถุประสงค์การวิจัย
1
ศึกษาอุปสรรคและสิ่งสนับสนุนในการปรับพฤติกรรมของผู้มีภาวะก่อนเบาหวาน
2
วิเคราะห์ปัจจัยที่มีผลต่อการเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพ ได้แก่ ความสามารถ โอกาส และแรงจูงใจ
3
ประเมินผลของโปรแกรมต่อพฤติกรรมการบริโภคอาหาร ระดับน้ำตาล และน้ำหนักตัว
3
ระเบียบวิธีวิจัย
ระยะที่ 1 · ศึกษาเชิงคุณภาพ
- สัมภาษณ์เชิงลึก
- n = 25 คน
- อายุ 35–59 ปี
ระยะที่ 2 · ศึกษาเชิงปริมาณ
- วิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงสาเหตุ
- n = 790 คน
- อายุเฉลี่ย 38.5 ปี · หญิง 61%
ระยะที่ 3 · การวิจัยกึ่งทดลอง
- เปรียบเทียบ 3 กลุ่ม (พบหน้า / ออนไลน์ / ควบคุม)
- กลุ่มละ 50 คน
- ติดตามผลหลังการทดลองและระยะติดตาม
การวิจัยแบบพหุวิธี (Multi-Method Research)
4
กลไกการเปลี่ยนพฤติกรรมตามรูปแบบ Dusit Model
ความสามารถ
เช่น ความรู้ ทักษะ และความพร้อมในการปฏิบัติโอกาส
สิ่งแวดล้อมและการสนับสนุนจากคนรอบข้างแรงจูงใจ
แรงผลักภายในและความตั้งใจในการปรับพฤติกรรมการเปลี่ยน
พฤติกรรมสุขภาพ
พฤติกรรมสุขภาพ
วิธีการสนับสนุนให้เกิดการเปลี่ยนพฤติกรรม
- การให้ความรู้
- การฝึกทักษะ
- การเสริมศักยภาพและลดอุปสรรค
- การสื่อสารเพื่อกระตุ้นแรงจูงใจ
- การปรับสิ่งแวดล้อมให้เอื้อต่อสุขภาพ
- การจัดบริการและการติดตามต่อเนื่อง
พฤติกรรมเป้าหมายที่ต้องการให้เกิดขึ้น
- ลดเครื่องดื่มหวาน
- ลดแป้งขัดสีและอาหารที่ทำให้น้ำตาลสูงเร็ว
- เพิ่มผักและเลือกอาหารที่ทำให้น้ำตาลขึ้นช้า
- อ่านฉลากอาหารก่อนเลือกซื้อ
- วางแผนมื้ออาหารและควบคุมปริมาณอาหารในแต่ละมื้อ
- ติดตามพฤติกรรมตนเองอย่างต่อเนื่อง
เพิ่มความรู้และทักษะ → สร้างโอกาสและสิ่งแวดล้อมที่เอื้อ → กระตุ้นแรงจูงใจ → เกิดพฤติกรรมสุขภาพที่ดี
5
ผลการวิจัยสำคัญ
5A · สิ่งที่พบจากประสบการณ์ของผู้มีภาวะก่อนเบาหวาน
(ระยะที่ 1: ศึกษาเชิงคุณภาพ)
- รู้ว่าเสี่ยง แต่ยังไม่รู้สึกเร่งด่วนพอที่จะปรับพฤติกรรม
- พยายามลดหวานและออกกำลังกาย แต่ทำได้ไม่ต่อเนื่อง
- ครอบครัว เพื่อน และคนรอบข้าง มีผลต่อการตัดสินใจปรับพฤติกรรม
- การมีเป้าหมายส่วนตัวช่วยให้มีกำลังใจในการดูแลตนเอง
5B · ปัจจัยที่มีผลต่อการเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพ
(ระยะที่ 2: วิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงสาเหตุ COM-B)
| ปัจจัย | β | ระดับ |
|---|---|---|
| โอกาสทางสังคม (O2) | 0.53 | สูงสุด |
| ความสามารถทางจิตวิทยา (C1) | 0.47 | สูง |
| ความสามารถทางกายภาพ (C2) | 0.42 | สูง |
| แรงจูงใจอัตโนมัติ (M2) | 0.27 | ปานกลาง |
| โอกาสทางกายภาพ (O1) | 0.15 | ต่ำ |
| แรงจูงใจเชิงไตร่ตรอง (M1) | 0.09 | ต่ำ |
R² = 0.77 (โมเดลอธิบายความแปรปรวนได้ร้อยละ 77)
Model Fit: χ² = 0.32, p = .570; RMSEA = 0.000; CFI = 1.00
ผลการวิจัยชี้ว่า โอกาสทางสังคมและความสามารถของบุคคล เป็นปัจจัยสำคัญที่สุดในการสนับสนุนให้เกิดการเปลี่ยนพฤติกรรม
5C · ผลของโปรแกรมต่อพฤติกรรมการบริโภคอาหาร
(ระยะที่ 3: การวิจัยกึ่งทดลอง) · อาหาร Low GI (คะแนนเต็ม 50)
| ช่วงเวลา | พบหน้า (n=50) | ออนไลน์ (n=50) | ควบคุม (n=50) |
|---|---|---|---|
| ก่อนทดลอง | 26.16 (4.71) | 26.36 (4.82) | 25.94 (4.55) |
| หลังทดลอง | 35.58 (3.64) ▲ | 35.14 (3.21) ▲ | 29.02 (4.86) ▼ |
| ระยะติดตามผล | 35.76 (3.77) ▲ | 34.54 (3.02) ▲ | 28.26 (4.36) ▼ |
▲ สูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ (p < 0.001)▼ ไม่ดีขึ้น
โปรแกรมประกอบด้วยการให้ความรู้ ฝึกเลือกอาหาร วางแผนมื้ออาหาร ควบคุมปริมาณอาหาร และติดตามพฤติกรรมต่อเนื่อง ส่งผลให้กลุ่มที่ได้รับโปรแกรมทั้งแบบพบหน้าและแบบออนไลน์ มีพฤติกรรมการเลือกอาหารที่ดีขึ้น และยังคงผลในระยะติดตาม
6
สรุปและอภิปรายผล
- การให้ความรู้เพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ ต้องเสริมทักษะและสิ่งแวดล้อมที่เอื้อต่อการปฏิบัติจริง
- การสนับสนุนจากครอบครัว ชุมชน และทีมสุขภาพ ช่วยให้ผู้มีภาวะก่อนเบาหวานปรับพฤติกรรมได้ดีขึ้น
- โปรแกรมแบบพบหน้าและแบบออนไลน์สามารถนำไปใช้ได้ทั้งสองรูปแบบ
- การติดตามต่อเนื่องช่วยให้พฤติกรรมสุขภาพคงอยู่ได้นานขึ้น
7
ข้อเสนอเพื่อการนำไปใช้ในระบบบริการสุขภาพและชุมชน
1
แนวทางการปรับพฤติกรรมการกินสำหรับผู้มีภาวะก่อนเบาหวาน
2
คู่มือการให้คำปรึกษาแบบสั้นสำหรับพยาบาล อสม. และหน่วยบริการปฐมภูมิ
3
แนวทางจัดสิ่งแวดล้อมอาหารสุขภาพในชุมชนและสถานประกอบการ
4
ระบบติดตามพฤติกรรมผ่าน LINE หรือช่องทางดิจิทัล
5
เส้นทางบริการป้องกันโรคเบาหวานในระดับปฐมภูมิ
6
เอกสารข้อเสนอเชิงนโยบายสำหรับการดูแลสุขภาพเมืองและโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง
คำสำคัญ:
ภาวะก่อนเบาหวาน
การปรับเปลี่ยนพฤติกรรม
ความสามารถ
โอกาส
แรงจูงใจ
อาหาร Low GI
สุขภาพเมือง